تشخیص‌های تکاملی و رفتاری  

ادامه ی تأخیر، تجزیه و انحراف تکاملی

هر فرد الگوی منحصربه‌فردی از نقاط قوت و ضعف تکاملی (Developmental Strengths and Weaknesses) دارد، اما دو واژه‌ی «تجزیه» (Dissociation) و «انحراف» (Deviation) زمانی به‌کار می‌روند که ناهماهنگی یا پراکندگی قابل‌توجهی در توانایی‌های تکاملی دیده شود — چه در میان جریان‌های مختلف تکاملی (در حالت تجزیه) و چه در درون یک جریان خاص (در حالت انحراف).

این مدل فرض می‌کند که تأخیر (Delay)، تجزیه (Dissociation) و انحراف (Deviation) همگی بازتابی از اختلال عملکرد در سیستم عصبی مرکزی (Central Nervous System; CNS Dysfunction) هستند.
به‌عبارت دیگر، هرچه میزان تأخیر، تجزیه یا انحراف در رشد کودک بیشتر باشد، احتمال وجود آسیب یا اختلال عصبی بنیادی نیز بیشتر است.

به‌تدریج که از سمت اختلالات خفیف به سمت اختلالات شدیدتر در طیف و پیوستار اختلالات تکاملی-رفتاری حرکت می‌کنیم، میزان این سه پدیده نیز افزایش می‌یابد.
افزایش تأخیر، تجزیه و انحراف نشانه‌ی رشد هرچه غیرطبیعی‌تر است و هرچه الگوهای رشد غیرطبیعی‌تر باشند، رفتارهای کودک نیز غیرعادی‌تر می‌شوند.

درواقع، این مدل پیش‌بینی می‌کند که غیرعادی‌ترین الگوی تکامل عصبی-رفتاری (Neurobehavioral Development) که در کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder; ASD) مشاهده می‌شود، معمولاً همراه است با بیشترین میزان تأخیر، تجزیه و انحراف در جریان شناختی (Cognitive Stream).

سوالات چهارگزینه‌ای

سوال ۱:
طبق مدل ارائه‌شده در متن، افزایش میزان تأخیر رشدی، تفکیک و انحراف عمدتاً نشان‌دهنده چه چیزی است؟

• الف) یک الگوی رشدی منحصربه‌فرد ولی طبیعی.

• ب) افزایش شدت اختلال رشدی-رفتاری.

• ج) تأثیر بیشتر عوامل محیطی بر رشد.

• د) یک دوره رشد جهشی.

پاسخ صحیح: ب

سوال ۲:
مدل مطرح‌شده در متن، مفاهیم تأخیر رشدی، تفکیک و انحراف را به طور اساسی به چه چیزی مرتبط می‌داند؟

• الف) کمبود فرصت‌های یادگیری.

• ب) اختلال در عملکرد سیستم ایمنی.

• ج) سو عملکرد زیربنایی سیستم عصبی مرکزی.

• د) سبک‌های فرزندپروری ناکارآمد.

پاسخ صحیح: ج

سوال ۳:
این مدل پیش‌بینی می‌کود که غیرطبیعی‌ترین الگوی رشد عصبی-رفتاری (مانند آنچه در اوتیسم دیده می‌شود) با کدام الگوی رشد شناختی همراه است؟

• الف) نزدیک به طبیعی با تأخیر جزئی.

• ب) الگویی با کمترین میزان تفکیک و انحراف.

• ج) غیرطبیعی‌ترین الگو از نظر تأخیر، تفکیک و انحراف.

• د) الگویی که تنها در حیطه زبان دچار انحراف است.

پاسخ صحیح: ج

سوال ۴:
کدام گزینه رابطه بین "رشد غیرطبیعی" و "رفتار غیرطبیعی" را به درستی طبق متن بیان می‌کند؟

• الف) رفتار غیرطبیعی همیشه علت رشد غیرطبیعی است.

• ب) رشد غیرطبیعی‌تر معمولاً با رفتار غیرطبیعی‌تر همراهی دارد.

• ج) رفتار غیرطبیعی مستقل از الگوهای رشدی است.

• د) رشد غیرطبیعی تنها زمانی رخ می‌دهد که رفتار غیرطبیعی وجود داشته باشد.

پاسخ صحیح: ب

سوال ۵:
کاربرد اصلی اصطلاحات "تفکیک" و "انحراف" در این متن چیست؟

• الف) توصیف الگوهای رشدی منحصربه‌فرد ولی طبیعی.

• ب) توصیف پراکندگی و ناهماهنگی‌های قابل‌توجه و بیش از حد معمول در توانایی‌های رشدی.

• ج) اشاره به مراحل طبیعی و پیش بینی شده رشد.

• د) تأکید بر نقش غالب ژنتیک در رشد.

پاسخ صحیح: ب

سوال 6:
کدام تعریف، به‌طور دقیق "انحراف رشدی" را توصیف می‌کند؟

• الف) توقف کامل کسب مراحل رشدی جدید پس از یک دوره پیشرفت ثابت.

• ب) از دست دادن مهارت‌های قبلاً کسب‌شده در یک حیطه رشدی.

• ج) پراکندگی یا ناهماهنگی قابل‌توجه در توانایی‌ها درون یک حیطه رشدی واحد.

• د) پراکندگی یا ناهماهنگی قابل‌توجه در توانایی‌های رشدی در سراسر حیطه‌های مختلف رشدی.

پاسخ صحیح: ج

سوال 7:
طبق متن، یک کودک ۲۶ ماهه مبتلا به اختلال طیف اوتیسم که می‌تواند بیش از ۵۰ کلمه را بیان کند، اما هنوز از "مامان" و "بابا" به صورت اختصاصی استفاده نمی‌کند و ضمایر را به طور گیج‌کننده‌ای به کار می‌برد، بهترین مثال از کدام مفهوم است؟

• الف) توقف رشدی (Developmental Plateau)

• ب) تفکیک رشدی (Developmental Dissociation)

• ج) انحراف رشدی (Developmental Deviation) در حیطه زبان

• د) از دست دادن مهارت (Skill Loss)

پاسخ صحیح: ج

سوال 8:
مثال یک کودک مبتلا به فلج مغزی که می‌تواند کنار میز بایستد (مرحله سطح بالاتر) قبل از اینکه بتواند به طور مستقل بنشیند یا غلت بزند (مراحل سطح پایین‌تر)، عمدتاً چه چیزی را نشان می‌دهد؟

• الف) این الگو، یک توالی رشدی طبیعی و سریع است.

• ب) این الگو، انحراف رشدی در حیطه حرکتی را نشان می‌دهد.

• ج) این الگو، تفکیک رشدی بین حیطه حرکتی و شناختی را نشان می‌دهد.

• د) این الگو، یک توقف رشدی کلاسیک است.

پاسخ صحیح: ب

سوال 9:
کدام گزینه، تمایز اصلی بین "تفکیک رشدی" و "انحراف رشدی" را مطابق با متن بیان می‌کند؟

• الف) تفکیک رشدی در کودکان اوتیسم دیده می‌شود، در حالی که انحراف رشدی در کودکان فلج مغزی.

• ب) تفکیک رشدی به ناهماهنگی بین حیطه‌های مختلف رشد اشاره دارد، در حالی که انحراف رشدی به ناهماهنگی درون یک حیطه اشاره دارد.

• ج) انحراف رشدی همیشه شامل از دست دادن مهارت است، در حالی که تفکیک رشدی خیر.

• د) تفکیک رشدی طبیعی است، اما انحراف رشدی همیشه غیرطبیعی است.

پاسخ صحیح: ب

سوال 10:
کدام مورد از نمونه‌های زیر، به‌عنوان مثال "انحراف رشدی در رشد عصبی-رفتاری" در کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم ذکر شده است؟

• الف) داشتن دایره لغات گسترده در کنار استفاده از اکولالیا.

• ب) ناتوانی در کسب مهارت غلت زدن.

• ج) توجه گذرا به تماس چشمی در کنار تمرکز افراطی بر علایق محدود.

• د) توقف پیشرفت زبان پس از مرحله قان و قون.

پاسخ صحیح: ج

آزمون خودآزمایی: تأخیر، تجزیه و انحراف تکاملی

11. کدام‌یک از گزینه‌های زیر بهترین تعریف از «انحراف تکاملی (Developmental deviation)» است؟
A) تأخیر هم‌زمان در تمام حیطه‌های تکامل
B) تفاوت چشمگیر بین دو جریان متفاوت تکامل مانند حرکتی و شناختی
C) کسب غیرمتوالی مهارت‌ها در یک جریان تکاملی خاص
D) تفاوت بین هوش کلامی و غیرکلامی

پاسخ صحیح: C

12. انحراف در تکامل حرکتی (motor development deviation) بیشتر در کدام بیماری مشاهده می‌شود؟
A) ADHD
B) اختلال یادگیری خاص (Specific LD)
C) فلج مغزی (Cerebral Palsy)
D) اختلال زبان دریافتی

پاسخ صحیح: C

13. مثالی از انحراف در تکامل شناختی در کودکان مبتلا به ASD چیست؟
A) ناتوانی در راه رفتن تا ۲ سالگی
B) استفاده از واژگان زیاد بدون توانایی گفتن «ماما» یا «دادا» در زمان مناسب
C) تفاوت بین توجه و هوش
D) ضعف در هماهنگی چشم و دست

پاسخ صحیح: B

14 . تفاوت اصلی بین Dissociation و Deviation در تکامل چیست؟
A) Dissociation به تأخیر در همه حیطه‌ها اشاره دارد و Deviation فقط به زبان
B) Dissociation تفاوت بین حیطه‌های مختلف است، ولی Deviation ناهماهنگی درون یک حیطه
C) Dissociation بیشتر در ASD و Deviation در ADHD دیده می‌شود
D) هیچ تفاوتی بین آن‌ها وجود ندارد

پاسخ صحیح: B

15. طبق مدل Capute و Accardo، افزایش میزان تأخیر، تجزیه یا انحراف در تکامل نشان‌دهنده چیست؟
A) افزایش هوش شناختی
B) عملکرد طبیعی سیستم عصبی مرکزی
C) شدت بیشتر اختلال عملکرد سیستم عصبی مرکزی (CNS dysfunction)
D) کاهش علائم رفتاری غیرطبیعی

پاسخ صحیح: C

مثلث کاپوت (Capute’s Triangle): طیف و پیوستار رشد

آکادمی اطفال آمریکا (AAP) هر سال جایزه دکتر آرنولد ج. کاپوت (Dr. Arnold J. Capute Award) را به پزشکی اعطا می‌کند که در زمینه سلامت و رفاه کودکان دارای ناتوانی‌های تکاملی، خدمات یا فعالیت‌های برجسته‌ای ارائه داده باشد.

دکتر کاپوت الگویی مفهومی برای تشخیص اختلالات تکاملی-رفتاری (Developmental-Behavioral Diagnosis Model) ارائه کرد که عملکرد پیچیده مغز را به شکلی ساده در قالب یک مثلث توصیف می‌کند؛ این مثلث شامل سه جریان اصلی رشد (Primary Streams of Development) است:
۱. جریان حرکتی (Motor Stream)
۲. جریان شناختی (Cognitive Stream)
۳. جریان عصبی-رفتاری (Neurobehavioral Stream)

۱. جریان حرکتی (Motor Stream)

شامل سه بخش است:

• حرکت‌های درشت (Gross Motor): مثل نشستن، ایستادن و راه رفتن

• حرکت‌های ظریف (Fine Motor): مثل گرفتن اشیا با دو انگشت یا بستن دکمه

• حرکت‌های دهانی (Oral Motor): مانند مکیدن، جویدن و حرف زدن

۲. جریان شناختی (Cognitive Stream)

این جریان شامل دو زیرشاخه است:

• زبان (Language)

• حل مسئله بینایی-حرکتی (Visual-Motor Problem Solving)

این دو زیرشاخه با یکدیگر ترکیب می‌شوند و دو حوزه مهم دیگر را شکل می‌دهند:

• رشد اجتماعی (Social Development): که بیشتر بر مهارت‌های ارتباطی متکی است، مانند لبخند اجتماعی (Social Smile)، زبان اشاره‌ای (Gestured Language) و زبان کاربردی (Pragmatic Language).

• رشد سازشی (Adaptive Development): که بیشتر به مهارت‌های دیداری-حرکتی بستگی دارد، مانند غذا خوردن با قاشق یا بستن بند کفش.

۳. جریان عصبی-رفتاری (Neurobehavioral Stream)

اگرچه می‌توان گفت این جریان شامل کل حوزه نوروسایکیتری (Neuropsychiatry) است، اما در مدل کاپوت تمرکز اصلی بر توجه (Attention) و سطح فعالیت (Activity Level) قرار دارد؛ یعنی نحوه تمرکز، کنترل رفتار، و تنظیم میزان فعالیت حرکتی کودک.

خلاصه مفهومی:
در مثلث کاپوت، تعامل و هم‌زمانی رشد در سه جریان حرکتی، شناختی و عصبی-رفتاری است که الگوی کلی تکامل کودک (Child Development) را می‌سازد. هرگونه ناهماهنگی یا تأخیر در یکی از اضلاع این مثلث، می‌تواند نشانه‌ای از اختلال تکاملی-رفتاری (Developmental-Behavioral Disorder) باشد.

سوالات چهارگزینه‌ای

سوال ۱:
هدف اصلی اهدای جایزه دکتر کاپیوت توسط آکادمی اطفال آمریکا (AAP) چیست؟

• الف) تقدیر از پزشکی که بیشترین مقاله علمی را منتشر کرده است.

• ب) تقدیر از پزشکی که در زمینه واکسیناسیون کودکان پیشرو بوده است.

• ج) تقدیر از پزشکی که سهم notable در سلامت کودکان دارای ناتوانی‌های رشدی داشته است.

• د) تقدیر از پزشکی که یک روش جراحی جدید ابداع کرده است.

پاسخ صحیح: ج

سوال ۲:
طبق مدل دکتر کاپیوت، کدام گزینه سه حیطه اولیه رشد در "مثلث کاپیوت" را به درستی فهرست می‌کند؟

• الف) حرکتی، هیجانی، شناختی

• ب) حرکتی، شناختی، عصبی-رفتاری

• ج) کلامی، غیرکلامی، اجتماعی

• د) شناختی، انطباقی، حرکتی

پاسخ صحیح: ب

سوال ۳:
کدام یک از مهارت‌های زیر در مدل کاپیوت، در زیرمجموعه حیطه "شناختی" قرار می‌گیرد؟

• الف) چهار دست و پا راه رفتن

• ب) استفاده از قاشق برای غذا خوردن

• ج) تولید هجاهای بی معنی (قان و قون)

• د) حل یک پازل ساده (حل مسئله بصری-حرکتی)

پاسخ صحیح: د

سوال ۴:
تشکیل کدام حیطه رشدی، حاصل تلفیق "زبان" و "حل مسئله بصری-حرکتی" است؟

• الف) فقط حیطه اجتماعی

• ب) فقط حیطه انطباقی

• ج) حیطه‌های اجتماعی و انطباقی

• د) حیطه عصبی-رفتاری

پاسخ صحیح: ج

سوال ۵:
تمرکز اصلی این فصل از کتاب بر روی کدام مؤلفه‌های حیطه "عصبی-رفتاری" خواهد بود؟

• الف) حافظه و یادگیری

• ب) توجه و سطح فعالیت

• ج) کنترل هیجانات و اضطراب

• د) مهارت‌های ارتباط اجتماعی

پاسخ صحیح: ب

طیف و پیوستار اختلالات تکاملی-رفتاری (Developmental-Behavioral Disorders)

اختلالات تکاملی-رفتاری (Developmental-Behavioral Disorders) در هر یک از سه جریان اصلی تکامل — حرکتی (Motor Stream)، شناختی (Cognitive Stream) و عصبی‌رفتاری (Neurobehavioral Stream) — در یک طیف شدت (Spectrum of Severity) از خفیف تا شدید وجود دارند.
در این میان، ناتوانی‌های خفیف به‌مراتب شایع‌تر از انواع شدید هستند.

همچنین، میان این سه جریان اصلی، یک پیوستار (Continuum) از اختلالات تکاملی-رفتاری وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که معمولاً تشخیص اولیه در یکی از این جریان‌ها با اختلالات همراه (Comorbidities) یا نواقص مرتبط (Associated Deficits) در یک یا هر دو جریان دیگر همراه است.

در حالی که انتهای دو سر این طیف و پیوستار به‌راحتی از یکدیگر متمایز می‌شوند، مفهوم طیف و پیوستار نشان می‌دهد که مرزهای روشنی میان تشخیص‌ها وجود ندارد و بسیاری از اختلالات، ویژگی‌های مشترک و درهم‌تنیده دارند.
به عبارت دیگر، مرزهای تشخیصی (Diagnostic Boundaries) میان اختلالات مختلف معمولاً نامشخص و تدریجی است.

برای مثال، در طیف اختلالات حرکتی (Motor Disorders Spectrum)، تشخیص یک مورد خفیف از اختلال هماهنگی حرکتی رشدی (Developmental Coordination Disorder – DCD) در مقایسه با یک مورد شدید از فلج مغزی (Cerebral Palsy – CP) آسان است.
اما در موارد میانه‌ی طیف، ممکن است تعیین این‌که آیا کودک دچار اختلال شدید در هماهنگی حرکتی (Severe Motor Coordination Disorder) است یا فلج مغزی خفیف (Mild CP) دشوار باشد.

به‌طور مشابه، در پیوستار جریان‌های شناختی و عصبی‌رفتاری (Cognitive and Neurobehavioral Continuum)، ممکن است تمایز بین کودکی با دیسلکسی (Dyslexia) همراه با بیش‌فعالی/نقص توجه (ADHD) و کودکی با کمبودهای شدید در تعامل اجتماعی و ارتباطی (Social Interaction and Communication Deficits) همراه با رفتارهای تکراری و کلیشه‌ای که ویژگی اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder – ASD) است، آسان باشد.
اما در نواحی میانی این پیوستار، تشخیص اینکه آیا کودک دچار اختلال زبانی شدید (Severe Language Disorder) یا اختلال زبانی-یادگیری (Language-Based Learning Disorder – LLD) همراه با مشکلات رفتاری و اجتماعی است، یا در واقع نوع خفیفی از اوتیسم (Mild ASD) دارد، دشوارتر می‌شود.

 تحلیل تأخیر، تجزیه و انحراف در جریان‌های تکاملی

زمانی که کودک در غربالگری تکاملی (Developmental Screening) عملکرد مناسبی ندارد، پزشک اطفال باید با استفاده از شرح حال تکاملی جامع (Comprehensive Developmental History) و ارزیابی مستقیم رشد (Direct Developmental Evaluation)، میزان تأخیر (Delay)، تجزیه (Dissociation) و انحراف (Deviation) را در جریان‌های مختلف تکامل — حرکتی، شناختی و عصبی‌رفتاری — تعیین کند.
(برای جزئیات بیشتر، به فصل ۱۰: ارزیابی تکاملی مراجعه کنید.)

تحلیل دقیق از درجه‌ی تأخیر، تجزیه و انحراف کودک در هر جریان تکاملی، پزشک را در انتخاب دقیق‌ترین تشخیص (Accurate Developmental-Behavioral Diagnosis) در امتداد طیف اختلالات یاری می‌دهد.

 چارچوبی برای درک رابطه میان تشخیص‌های تکاملی-رفتاری

این مدل، چارچوبی مفهومی برای درک رابطه‌ی میان تشخیص‌های مختلف تکاملی-رفتاری (Developmental-Behavioral Diagnoses) فراهم می‌کند و به پزشکان کمک می‌کند تا در محیط پزشکی جامعه‌محور (Medical Home Setting)، با اطمینان بیشتری تشخیص‌های تکاملی-رفتاری را مطرح کنند.

البته باید توجه داشت که این مدل جایگزین معیارهای تشخیصی پذیرفته‌شده‌ی بالینی (Standard Diagnostic Criteria) برای اختلالات خاص — مانند ASD، ADHD، یا LD (اختلال یادگیری) — نیست، بلکه صرفاً برای درک ارتباط و هم‌پوشانی میان این اختلالات کاربرد دارد.

در فصل‌های بعد، معیارهای تشخیصی دقیق هر یک از این اختلالات به‌صورت جداگانه مورد بررسی قرار خواهند گرفت، اما این چارچوب به درک ارتباط درونی و توصیفی میان آن‌ها کمک می‌کند.

آزمون خودآزمایی فصل ۱۱ – بخش طیف و پیوستار اختلالات تکاملی-رفتاری

۱. کدام‌یک از موارد زیر درباره طیف اختلالات تکاملی-رفتاری (Developmental-Behavioral Spectrum) درست است؟
A) هر اختلال تکاملی فقط در یک جریان رشد دیده می‌شود.
B) مرز مشخصی میان اختلالات مختلف وجود دارد.
C) اختلالات در سه جریان حرکتی، شناختی و عصبی‌رفتاری در یک پیوستار از خفیف تا شدید وجود دارند. 
D) ناتوانی‌های شدید بسیار شایع‌تر از انواع خفیف هستند.

۲. وجود نواقص همراه (Comorbidities) در اختلالات تکاملی-رفتاری به چه معناست؟
A) هر اختلال فقط با یک علت مشخص رخ می‌دهد.
B) کودک ممکن است در بیش از یک جریان تکاملی دچار مشکل باشد. 
C) این اصطلاح فقط در مورد اوتیسم به کار می‌رود.
D) به معنای وجود علائم گذرا و موقتی است.

۳. تشخیص تفاوت بین DCD خفیف و CP شدید آسان است، اما تمایز موارد میانی دشوارتر است. علت این موضوع چیست؟
A) چون معیارهای تشخیصی واضحی برای هر دو وجود ندارد.
B) چون طیف اختلالات پیوسته است و مرز روشنی میان تشخیص‌ها وجود ندارد. 
C) چون آزمون‌های حرکتی قابل اعتماد نیستند.
D) چون هر دو ناشی از مشکلات شناختی هستند.

۴. در پیوستار شناختی و عصبی‌رفتاری، تشخیص بین چه دو گروه معمولاً دشوارتر است؟
A) ADHD و ASD خفیف 
B) CP و DCD
C) ADHD و ID
D) Dyslexia و CP

۵. هدف اصلی تحلیل تأخیر (Delay)، تجزیه (Dissociation) و انحراف (Deviation) در ارزیابی رشد کودک چیست؟
A) طبقه‌بندی شدت ناتوانی‌های جسمی
B) تعیین میزان بهره هوشی
C) انتخاب دقیق‌ترین تشخیص تکاملی-رفتاری برای کودک 
D) بررسی مهارت‌های گفتاری تنها

طیف تأخیر تکاملی کلی (The Spectrum of Global Developmental Delay)

همان‌طور که در بخش‌های پیشین اشاره شد، علل ایجاد اختلالات تکاملی–رفتاری (Developmental-Behavioral Disorders) مانند ناهنجاری‌های کروموزومی (Chromosomal Anomalies) معمولاً به‌صورت انتشار‌یافته یا منتشر (Diffuse) بر مغز تأثیر می‌گذارند.
بنابراین، الگوی شایع تأخیر تکاملی در این کودکان، به‌صورت تأخیر کلی در همه جریان‌های تکاملی (Global Delay Across All Developmental Streams) دیده می‌شود.

 مثال بالینی:

کودکی ۴ ساله که توانایی شناختی (Cognitive Abilities) او در حد یک کودک ۲ ساله است،
معمولاً رفتارهایی در سطح سنی ۲ ساله نشان می‌دهد (نه در سطح یک کودک ۴ ساله)
و مهارت‌های حرکتی (Motor Skills) او نیز متناسب با همین سطح شناختی خواهد بود.

در برخی کودکان، تأخیر شناختی (Cognitive Delay) ممکن است با کسب طبیعی مهارت‌های حرکتی اولیه همراه باشد،
اما هرچه مهارت‌های حرکتی پیچیده‌تر و نیازمند برنامه‌ریزی حرکتی (Motor Planning) شوند — مانند پریدن با یک پا، لی‌لی کردن، یا دوچرخه‌سواری — سطح مهارت حرکتی معمولاً به همان اندازه‌ای محدود می‌شود که سطح شناختی کودک است.

 جریان شناختی تکامل (Cognitive Stream of Development)

این جریان شامل چهار حیطه اصلی پردازش مرکزی (Central Processing Domains) است:

1. زبان (Language)

2. اجتماعی (Social)

3. سازشی (Adaptive)

4. حل مسئله دیداری–حرکتی (Visual-Motor Problem Solving)

در طیف تأخیر تکاملی کلی (Global Developmental Delay)،
تأخیر در رشد کلامی، غیرکلامی، اجتماعی و سازشی معمولاً به‌صورت متناسب و هم‌سطح (Equivalent Delay) رخ می‌دهد
و با افزایش شدت اختلال، میزان این تأخیر در همه حوزه‌ها بیشتر می‌شود — یعنی بدون وجود تمایز یا ناهمخوانی بارز (No Significant Dissociation or Deviation) میان آن‌ها.

 الگوی طیفی و تشخیص (Spectrum and Diagnosis)

طیف تأخیر تکاملی کلی، یکی از واضح‌ترین و متمایزترین الگوهای تشخیصی در حوزه تکامل است.
در این طیف، تشخیص‌ها بر اساس نمرات بهره هوشی (IQ Scores) و رفتار سازشی (Adaptive Behavior Scores)
در یک توزیع نرمال (Normal Distribution) تعریف می‌شوند (مطابق شکل 11.3 در کتاب).

نکته کلیدی برای بالین (Clinical Insight):
در بیشتر کودکان با تأخیر تکاملی کلی، ضعف‌ها در همه حوزه‌های شناختی، اجتماعی و حرکتی به‌صورت متوازن دیده می‌شوند.
در مقابل، اگر اختلاف قابل‌توجهی بین جریان‌ها وجود داشته باشد (مثلاً تأخیر فقط در زبان یا فقط در مهارت‌های حرکتی)، باید به تأخیر اختصاصی (Specific Delay) یا اختلالات افتراقی دیگر شک کرد.

این بخش توضیح می‌دهد که طیف تأخیر تکاملی کلی (Global Developmental Delay) چگونه از درجات خفیف تا شدید گسترده است و چگونه از نظر هوش و توانایی‌های تطابقی (adaptive) طبقه‌بندی می‌شود. خلاصه‌ی آموزشی و تستی برای این قسمت به شکل زیر است 

 خلاصه آموزشی:

• تأخیر تکاملی کلی زمانی رخ می‌دهد که کودک در همه‌ی حیطه‌های تکاملی (حرکتی، شناختی، زبانی، اجتماعی و تطابقی) به‌صورت هم‌زمان دچار تأخیر باشد.

• در این طیف، هرچه شدت تأخیر بیشتر باشد، نمرات IQ و مهارت‌های تطابقی پایین‌تر است.

• طبق آزمون Wechsler Intelligence Scale for Children:

  • IQ بین 80 تا 89 → “low average” یا یادگیرنده‌ی کند (slow learner)

  • IQ بین 70 تا 79 → “borderline intelligence”

  • IQ زیر 70 → Intellectual Disability (ID) یا ناتوانی ذهنی

• بیشتر کودکان دارای تأخیر خفیف‌اند تا شدید؛ حدود 23٪ جمعیت کندآموز یا مرزی هستند، ولی فقط ۱ تا ۳٪ واقعاً دچار ناتوانی ذهنی‌اند.

• تأخیر کلی شایع‌ترین نوع اختلال تکاملی است؛ در مقابل، افتراق و گسستگی (تفاوت میان حیطه‌ها) و انحراف  (انحراف درون‌حیطه‌ای) کمتر دیده می‌شوند.

 پنج سؤال چهارگزینه‌ای برای خودآزمایی:

۱. در تأخیر تکاملی کلی، تأخیر در کدام حیطه‌ها دیده می‌شود؟
الف) فقط حرکتی و زبانی
ب) فقط اجتماعی و شناختی
ج) همه‌ی حیطه‌های تکاملی
د) فقط شناختی و رفتاری
 پاسخ: ج

۲. کودکی با IQ برابر 85 طبق وکسلر در چه طبقه‌ای قرار می‌گیرد؟
الف) هوش مرزی (Borderline)
ب) ناتوانی ذهنی (ID)
ج) پایین‌تر از میانگین (Low Average / کندآموز)
د) طبیعی
 پاسخ: ج

۳. نمرات IQ کمتر از 70 نشان‌دهنده‌ی چیست؟
الف) تأخیر جزئی
ب) ناتوانی ذهنی (ID)
ج) هوش مرزی
د) یادگیرنده کند
 پاسخ: ب

۴. چه درصدی از جمعیت دارای یادگیری کند یا هوش مرزی هستند؟
الف) 1٪
ب) 3٪
ج) 10٪
د) 23٪
 پاسخ: د

۵. کدام‌یک از انواع الگوهای تکاملی از نظر شیوع شایع‌تر است؟
الف) دیسوسیشن (dissociation)
ب) دیویِیشن (deviation)
ج) تأخیر تکاملی کلی (global delay)
د) همه به یک اندازه شایع‌اند
 پاسخ: ج