نویسنده: John C. Duby, MD, FAAP, CPE

 اهمیت تکامل اجتماعی و عاطفی

تکامل اجتماعی و عاطفی سالم، پایه و اساس رشد همه‌ی حوزه‌های دیگر تکامل کودک است.
در واقع، کودکان مهارت‌های تفکر (thinking)، استدلال (reasoning)، ارتباط (communication)، دویدن (running)، پریدن (jumping)، بالا رفتن (climbing)، مراقبت از خود (self-care) و بازی (play) را در بستر تعاملات اجتماعی با مراقبان (caregivers) و همسالان (peers) می‌آموزند.

پیشرفت تکامل کودک در نتیجه‌ی تعاملات پویا میان ویژگی‌های زیستی و ژنتیکی (biological and genetic tendencies) او و تجربیات زندگی (life experiences) رخ می‌دهد.
این تجربیات زندگی، ریشه در روابط اجتماعی و عاطفی (social and emotional relationships) دارند.

کودکانی که در محیطی حمایت‌کننده (supportive)، قابل پیش‌بینی (predictable) و پرورش‌دهنده (nurturing) رشد می‌کنند، برای داشتن بزرگسالی سالم، پربار و روابط انسانی باکیفیت در تمام عمر، آماده‌تر هستند.

 رشد سریع مغز اجتماعی در نوزادی

در طول ۱۸ ماه نخست زندگی (first 18 months of life)، بخش‌های اجتماعی و عاطفی مغز (social and emotional areas of the brain) بسیار سریع‌تر از بخش‌های مربوط به زبان (language) و شناخت (cognition) رشد می‌کنند.¹

این سیستم‌های غیرکلامی نیمکره راست (right-brain nonverbal systems)، از طریق تجربیات مبتنی بر ارتباط (social)، رابطه (relational) و دلبستگی (attachment) شکل می‌گیرند و سیستم‌های تنظیم هیجان (emotional regulation systems) و تنظیم استرس (stress regulation systems) بدن را می‌سازند؛ سیستم‌هایی که می‌توانند تا پایان عمر باقی بمانند.

بنابراین، کیفیت تجربیات اجتماعی و عاطفی اولیه‌ی کودک می‌تواند اثرات بلندمدت داشته باشد.
کودکی که در محیطی ایمن، پایدار و پرمهر (nurturing, predictable, safe environment) رشد می‌کند، هنگام مواجهه با استرس‌های بعدی زندگی، تاب‌آوری (resilience) بیشتری نشان می‌دهد.
برعکس، کودکی که در معرض تجربیات اولیه‌ی استرس‌زا، آشفته یا آسیب‌زا (stressful, chaotic, or traumatic) قرار دارد، ممکن است با پیامدهای منفی مادام‌العمر مواجه شود.

 نقش روابط در طول رشد

با رشد کودک از اوایل کودکی تا نوجوانی (early childhood → adolescence)، کیفیت تعاملات او با والدین و مراقبان (caregivers)، اعضای خانواده‌ی گسترده (extended family)، همسالان (peers)، معلمان و مربیان (teachers and coaches) و سایر اعضای جامعه، اثر مداومی بر تکامل اجتماعی و عاطفی او دارد.

پایش مداوم (monitoring) تکامل اجتماعی و عاطفی و الگوهای رابطه‌ی خانوادگی از نوزادی تا نوجوانی، بخش حیاتی نظارت سلامت (health supervision) محسوب می‌شود.

 پنج رکن موفقیت در رشد اجتماعی

«اتحاد وعده‌های آمریکا» (America’s Promise Alliance) پنج منبع کلیدی یا به‌اصطلاح پنج وعده (5 Promises) را شناسایی کرده است که با موفقیت در دوران نوجوانی و بزرگسالی (success in youth and adulthood) ارتباط مستقیم دارند.²

کودکانی که در خانه‌هایی رشد می‌کنند که:

1. بزرگسالان دلسوز دارند (Caring Adults)

2. در مکان‌های امن زندگی می‌کنند (Safe Places)

3. فرصت استفاده سازنده از زمان دارند (Opportunities for Constructive Use of Time)

4. از شروع و تکامل سالم برخوردارند (Healthy Start and Healthy Development)

5. آموزش مؤثر برای مهارت‌های کاربردی و یادگیری مادام‌العمر دریافت می‌کنند (Effective Education for Marketable Skills and Lifelong Learning)

6. فرصت کمک به دیگران و ایجاد تأثیر مثبت دارند (Opportunities to Make a Difference)

در مقایسه با سایر کودکان، احتمال بسیار بیشتری دارند که در زندگی آینده موفق، همدل، محترم و مسئولیت‌پذیر باشند.

بر اساس پژوهش این نهاد، نوجوانانی که ۴ مورد از ۵ وعده را دریافت می‌کنند، حدود دو سوم بیشتر از همسالانی که تنها یک یا هیچ وعده‌ای دارند، رفتارهایی مانند سخاوت (generosity)، احترام (respectfulness)، همدلی (empathy) و حل تعارض آرام (calm conflict resolution) نشان می‌دهند.

در کودکان خردسال نیز، داشتن ۴ وعده یا بیشتر باعث می‌شود دو برابر بیش از همسالان از نظر اجتماعی شایسته‌تر (socially competent) باشند.
متأسفانه تحقیقات نشان می‌دهد بیش از دوسوم کودکان ۶ تا ۱۷ ساله در ایالات متحده، منابع کافی برای رسیدن به این مسیر موفقیت را در اختیار ندارند.

کلمات کلیدی 

• تکامل اجتماعی و عاطفی کودک

• رشد هیجانی نوزاد

• تعامل والد و کودک

• اهمیت روابط اولیه در رشد مغز

• تاب‌آوری کودکان

• پیشگیری از مشکلات رفتاری کودکان

• رشد اجتماعی در نوزادی و اوایل کودکی

پیامدهای تجربیات نامطلوب کودکی (Adverse Childhood Experiences – ACEs)

فِلیتی (Felitti) و شونکاف و گارنر (Shonkoff & Garner) گزارش کرده‌اند که تجربیات نامطلوب دوران کودکی (Adverse Childhood Experiences – ACEs)، به‌ویژه کمبود مراقبت والدینی اولیه (inadequacies in early parental care)، با افزایش احتمال بروز انواع اختلالات روانی–اجتماعی حاد و مزمن در بزرگسالی (acute and chronic psychosocial disorders in adulthood) مرتبط هستند.

به نظر می‌رسد بیشتر پیامدهای بلندمدت (long-term sequelae) ناشی از زنجیره‌ای از پیوندهای کوتاه‌مدت (short-term links) باشند؛
برخی از این پیوندها به تداوم قرار گرفتن در معرض شرایط محیطی نامطلوب (continued environmental adversity) مربوط می‌شوند و برخی دیگر ناشی از آسیب‌پذیری‌ها و تاب‌آوری‌های روانی (psychological vulnerabilities and resiliencies) و مشکلات در روابط صمیمی اجتماعی (intimate social relationships) هستند.

پزشکان اطفال و مراقبان سلامت اولیه (Primary Pediatric Health Care Professionals) در موقعیتی کلیدی قرار دارند تا با خانواده‌ها همکاری کنند و از طریق مداخلات در سطح فردی، مطب (practice) و اجتماعی (community)، به تقویت شایستگی اجتماعی (social competence) کودکان کمک کرده و در نتیجه، خطر مشکلات بلندمدت در سلامت اجتماعی و عاطفی را کاهش دهند.

 نکات کلیدی (Key Points)

1. تکامل اجتماعی و عاطفی (Social and Emotional Development) از مراحل قابل پیش‌بینی و پیشرونده‌ای عبور می‌کند.

2. هنگام ارزیابی هرگونه نگرانی اجتماعی–عاطفی، زمینه‌ی تکاملی و محیطی کودک (developmental and environmental context) را در نظر بگیرید.

3. نگرانی‌های خانواده را به‌وضوح شناسایی و به آن‌ها پاسخ دهید (Identify and address the family’s concerns).

4. از سؤالات باز (open-ended trigger questions) برای پایش (surveillance) رشد اجتماعی و عاطفی استفاده کنید.

5. به مشاهدات خود از تعامل والد و کودک (parent–child interaction) و تعامل کودک با شما دقت کنید.

6. از ابزارهای غربالگری استاندارد (standardized screening tools) متناسب با سطح خطر در جمعیت مورد ارزیابی استفاده کنید.

7. گزینه‌های مداخلات مبتنی بر شواهد (evidence-based interventions) را در قالب خانه سلامت (medical home) بررسی کنید.

8. از راهبردهای مبتنی بر شواهد در مدیریت رفتار (evidence-based behavior management) به عنوان بخشی از راهنمای پیشگیرانه (anticipatory guidance) بهره ببرید.

9. ارتباطات اجتماعی و منابع محلی (community-based linkages and resources) را برای حمایت از خانواده‌ها، تقویت تاب‌آوری (resilience)، و رسیدگی به نگرانی‌های اجتماعی–عاطفی توسعه دهید.

کلمات کلیدی 

• تجربیات نامطلوب دوران کودکی (ACEs)

• تأثیر استرس‌های اولیه بر مغز کودک

• پیشگیری از اختلالات عاطفی در کودکان

• تقویت تاب‌آوری و شایستگی اجتماعی

• راهبردهای رفتاری مبتنی بر شواهد برای والدین

• نقش پزشک اطفال در رشد هیجانی کودک

نقاط عطف تکامل اجتماعی و عاطفی (Social and Emotional Milestones)

تکامل اجتماعی و عاطفی در کودکان سالم از مراحلی قابل پیش‌بینی (predictable stages) پیروی می‌کند.
پایش (monitoring) این مراحل از نوزادی تا اوایل بزرگسالی بخش مهمی از مراقبت‌های تکاملی و سلامت (health supervision) است.

مشاهده مکرر رفتار کودک در بازه‌های زمانی مختلف این فرصت را فراهم می‌کند تا هرگونه انحراف از مسیر طبیعی تکامل زودتر شناسایی شده و مداخلات زودهنگام (early identification and intervention) انجام شود.
عدم دستیابی به انتظارات تکاملی در هر سنی باید موجب بررسی‌های بیشتر و در صورت لزوم، ارجاع به متخصص (referral) شود.

دوران نوزادی و نوپایی (Infant and Toddler Period)

در این دوران، وظایف اصلی تکامل اجتماعی و عاطفی شامل موارد زیر است:

• تجربه و تنظیم هیجانات (experience and regulate emotions)

• ایجاد روابط ایمن (develop secure relationships)

• شروع اکتشاف و یادگیری (begin to explore and learn)

حتی در چند ماه اول زندگی، ویژگی‌های خلق‌وخو (temperament) نوزاد آشکار می‌شود.
دو پژوهشگر معروف، Chess و Thomas، سه الگوی عملکردی خلق‌وخو را معرفی کرده‌اند:

۱. گروه آسان (Easy temperament) – حدود ۴۰٪ از کودکان

ویژگی‌ها:

• نظم در عملکردهای زیستی (regularity)

• واکنش مثبت به موقعیت‌های جدید (positive approach)

• سازگاری بالا با تغییر (high adaptability)

• خلق مثبت و ملایم (predominantly positive mood)

۲. گروه دشوار (Difficult temperament) – حدود ۱۰٪ از کودکان

ویژگی‌ها:

• بی‌نظمی در عملکردهای زیستی (irregular biological functions)

• واکنش منفی به موقعیت‌های جدید (negative withdrawal responses)

• سازگاری ضعیف یا آهسته با تغییر (poor or slow adaptability)

• خلق‌های شدید و عمدتاً منفی (intense, negative moods)

۳. گروه کند و محتاط (Slow to Warm Up temperament) – حدود ۱۵٪ از کودکان

ویژگی‌ها:

• پاسخ‌های اولیه منفی و خفیف به موقعیت‌های جدید

• سازگاری تدریجی پس از تکرار مواجهه (slow adaptability)

• با فرصت‌های بیشتر، علاقه آرام و مثبت نشان می‌دهند (quiet, positive interest)

 البته همه کودکان دقیقاً در یکی از این سه گروه جای نمی‌گیرند؛ برخی ترکیبی از چند ویژگی دارند.

 در ارزیابی تکامل اجتماعی و عاطفی و نیز تعامل والد-کودک (parent-child interaction) باید حتماً خلق‌وخوی کودک در نظر گرفته شود.

 شاید مهم‌ترین عامل در سلامت عاطفی کودک، تناسب و سازگاری بین خلق‌وخوی کودک و والدینش باشد؛ که از آن با عنوان تناسب خوب (goodness of fit) یاد می‌شود.

مراحل تکامل اجتماعی و عاطفی (Social and Emotional Developmental Stages)
منبع: برگرفته از Bright Futures (راهنمای رشد و تکامل آکادمی اطفال آمریکا)

نوزاد (Newborn)

نوزاد در دوره‌های کوتاه هوشیاری آرام (quiet alert state) بیشترین پاسخ‌پذیری را دارد.
ویژگی‌ها:

• بوی خاص مادرش را تشخیص می‌دهد.

• صدای والدینش را می‌شنود و به آن علاقه دارد.

• به لمس ملایم پاسخ مثبت می‌دهد و از تماس‌های ناخوشایند دوری می‌کند.

• می‌تواند از فاصله ۷ تا ۸ اینچی تقلید حرکات ساده چهره (imitate facial expressions) انجام دهد.

تا ۲ ماهگی (Up to 2 Months)

• به تدریج قادر به آرام کردن و تسکین خود (self-consoling) می‌شود.

• هوشیارتر و اجتماعی‌تر می‌شود.

• لبخند اجتماعی (social smile) نشان می‌دهد.

• وقتی ناراحت است، به رفتار آرام‌کننده والدین پاسخ مثبت می‌دهد.

۴ ماهگی (4 Months)

• لبخند خودانگیخته (spontaneous smile) دارد.

• تعاملات اجتماعی را آغاز، ادامه و متقابلاً پاسخ می‌دهد.

• توانایی بیشتری در آرام‌سازی خود دارد.

• متوجه می‌شود که می‌تواند حرکات دستش را کنترل کند و از آن برای تسکین خود استفاده کند.

۶ ماهگی (6 Months)

• چهره‌های آشنا را به طور خاص می‌شناسد و به آن‌ها واکنش نشان می‌دهد.

• نسبت به غریبه‌ها حساس می‌شود.

• تعاملات مداوم دارد و همراه با والدینش به فعالیت‌ها یا اشیای جالب توجه مشترک می‌پردازد (joint attention).

۹ ماهگی (9 Months)

• ترس از غریبه‌ها (stranger anxiety) آشکار می‌شود.

• به طور فعال والدینش را برای بازی، آرامش و کمک جست‌وجو می‌کند.

۱۲ ماهگی (1 Year)

• دلبستگی قوی به والدین و مراقبان اصلی دارد (secure attachment).

• در زمان جدایی از والدین ناراحت می‌شود (separation distress).

• در بازی‌های تعاملی (interactive games) مانند "دالی بازی (peek-a-boo)" و "دست‌زدن (pat-a-cake)" شرکت می‌کند.

• با اشاره، دست‌دادن یا دادن اسباب‌بازی علاقه یا نیاز خود را بیان می‌کند.

۱۵ ماهگی (15 Months)

• علاقه زیادی به تقلید (imitation) از اطرافیان دارد.

• ممکن است در کارهای ساده خانه کمک کند.

• با دقت به داستان‌ها گوش می‌دهد.

• تعاملاتش با والدین پیوسته، هدفمند و غنی هستند.

۱۸ ماهگی (18 Months)

• خلق‌وخو (temperament) به‌وضوح در تعاملاتش دیده می‌شود.

• شروع بروز قهرهای تکاملی (temper tantrums).

• ممکن است اجتماعی یا گوشه‌گیر، مهربان یا پرخاشگر باشد.

• تمایل به کشف محیط با استقلال بیشتر دارد، اما حضور والد در نزدیکی برای احساس امنیت لازم است.

• با دیگران خودانگیخته محبت می‌کند (spontaneous affection) و از تعامل می‌خندد.

۲ سالگی (2 Years)

• به‌تدریج استقلال‌طلب (independent) می‌شود.

• از ضمایر “من” یا “خودم” استفاده می‌کند.

• ممکن است به یک شیء خاص مانند کتاب، عروسک یا پتو وابستگی انتقالی (transitional object) پیدا کند.

• مشتاق اشتراک‌گذاری، نشان دادن و تعامل با والدین است.

• بازی موازی (parallel play) با کودکان دیگر را آغاز می‌کند.

• در حدود ۲.۵ سالگی، بازی تخیلی (imaginative play) و بازی نمادین (symbolic play) آشکار می‌شود (مثلاً چوب را به عنوان اسب فرض می‌کند).

• ممکن است از تغییرات غیرمنتظره در برنامه روزانه بترسد.

۳ سالگی (3 Years)

• بازی تخیلی پیچیده‌تر با داستان و نقش‌پذیری انجام می‌دهد.

• از تعاملات اجتماعی لذت می‌برد.

• علاقه‌مند است استقلال خود در غذا خوردن، لباس پوشیدن و دستشویی رفتن را نشان دهد.

۴ سالگی (4 Years)

• تلاش می‌کند جایگاه خود را در دنیای گسترده‌تر پیدا کند.

• بسته به خلق‌وخو و تجارب قبلی، ممکن است همکار، اجتماعی و پاسخ‌گو یا کناره‌گیر، پرخاشگر یا نافرمان باشد.

• در مواقع استرس ممکن است رفتارهای افراطی نشان دهد.

• اکنون می‌تواند خود را به‌عنوان یک فرد مستقل (sense of self) درک کند.

• از بیان خود و سرگرم‌کردن دیگران لذت می‌برد.

• جنسیت (gender) و سن (age) خود را می‌داند.

• می‌تواند علایق و توانایی‌هایش را توصیف کند.

• اسباب‌بازی‌ها و داستان‌های مورد علاقه دارد.

• زمان بیشتری را صرف بازی‌های تخیلی (fantasy play) می‌کند.